Historia Lublina

Lublin, malowniczo położony nad Bystrzycą, to miasto o długich dziejach i bogatej historii. Jego początki sięgają VI–VII wieku, kiedy na wzgórzu Czwartek formowały się pierwsze osady. Przez wieki Lublin rozrastał się i zyskiwał na znaczeniu. Największy rozkwit miasto osiągnęło w XVI wieku: w tym czasie odbywały się tu słynne międzynarodowe jarmarki, a 1 lipca 1569 roku na zamku podpisano Unię Lubelską, łączącą Polskę i Litwę. Tragiczne wojny XVII wieku oraz zaborcze podziały kraju zahamowały rozwój Lublina. Dopiero w XIX wieku miasto stopniowo odzyskiwało świetność – zbudowano pierwsze linie kolejowe, rozwinęto przemysł i administrację. Po II wojnie światowej Lublin przeszedł kolejne przeobrażenia: otwarto nowe uczelnie, rozbudowano infrastrukturę, dzięki czemu stał się ważnym ośrodkiem akademickim i kulturalnym. W poniższym tekście szczegółowo opisujemy historię Lublina – od czasów najdawniejszych po współczesność.

Początki i średniowieczne fundamenty Lublina

Pierwsze osady i nazwa miasta

Dzieje Lublina rozpoczęły się na długo przed nadaniem mu praw miejskich. Już w VI–VII wieku na wzgórzu Czwartek, nad rzeką Bystrzycą, formowały się pierwsze słowiańskie osady. Miejsce to leżało na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, co potwierdzają odkryte arabskie monety z IX wieku – świadectwo dawnych kontaktów wschodu z zachodem. Miasto rozwijało się stopniowo, łącząc sąsiednie grody: obok wzgórza Czwartek osady powstały na Wzgórzu Zamkowym i Grodzisku na Kalinowszczyźnie. Już w XII wieku Lublin był na tyle istotny, że działał tu lokalny archidiakonat (pierwsza wzmianka o archidiakonie lubelskim pochodzi z 1198 r.). Z imieniem Lublina wiążą się także legendy: według kronikarza Wincentego Kadłubka nazwa miała pochodzić od rzekomej Julii – siostry Juliusza Cezara – która miała założyć miasto (jej brat miał dać imię drugiemu z założonych miast). Historycy uważają jednak, że nazwa „Lublin” wywodzi się od staropolskich imion Lubla lub Lubel. Najstarsza pisana wzmianka o Lublinie pochodzi z końca XIII wieku, co potwierdza stopniowe wyrastanie miasta z młodszych legend.

Lokacja i rozwój w średniowieczu

Na przełomie XIII i XIV wieku Lublin znacząco rozrósł się i usankcjonował swoją pozycję. Już w 1253 r. przybyli tu dominikanie, budując klasztor i kościół św. Dominika na Rynku, co świadczyło o rosnącym znaczeniu miasta. Przełomowym wydarzeniem było nadanie praw miejskich: 15 sierpnia 1317 roku król Władysław Łokietek nadał Lublinowi przywilej na prawie magdeburskim. Akt ten uwolnił mieszczan od części obciążeń oraz umożliwił samorząd i rozwój handlu, co przyspieszyło wzrost gospodarczy. W ciągu średniowiecza Lublin otrzymywał kolejne przywileje królewskie – potwierdzano mu cztery jarmarki i zwolnienia podatkowe – co umacniało jego pozycję na mapie Małopolski. W tym czasie powstawała zabudowa Starego Miasta: wznoszono murowane kamienice i obwarowania wokół Rynku, ograniczając obszar miejskiej zabudowy do dzisiejszego obszaru starego centrum. Wzrost Lublina wzmocniło także przekształcenie się grodu kasztelańskiego w znaczący ośrodek administracyjny. Podsumowując, w średniowieczu Lublin ukształtował się jako samorządowe miasto lokacyjne – z magistratem, cechami rzemieślniczymi i prywatnymi folwarkami magnackimi – co pozwoliło mu przetrwać trudne czasy późniejszych wojen.

Złoty wiek Lublina (XVI–XVII w.)

XV i początek XVII wieku to dla Lublina złoty wiek. Po zawarciu Unii Koronnej z Litwą (unia w Krewie, 1385) miasto znalazło się w centrum rosnącej Rzeczypospolitej Jagiellonów. Korzystne położenie między Krakowem a Wilnem sprzyjało ożywionemu handlowi. Już od połowy XV wieku Lublin słynął z organizacji czterech dorocznych jarmarków (wiosennych, letnich, jesiennych i zimowych). Na te wielkie targi zjeżdżali kupcy z Rusi, Armenii, Niemiec, Francji, Anglii, Włoch i innych krajów. Handel kwitł – towary sprowadzano i wywożono z zamianą dóbr od produktów rolnych, przez wyroby skórzane i naczynia, po luksusowe towary. Napływ przybyszów uczynił Lublin wielokulturowym i wielowyznaniowym miastem: obok Polaków mieszkali tu Rusini (Ukraińcy), Ormianie, Niemcy, Włosi, Szkoci, Holendrzy czy Grecy. Ważną rolę w okresie reformacji odegrały lokalne społeczności protestanckie (np. jedna z braci polskich). Istotnym fenomenem epoki był także rozwój lubelskich Żydów: już w XVI w. gmina żydowska w Lublinie była jedną z najbogatszych w Rzeczypospolitej. W 1580 r. powstał tu sejm żydowski tzw. Sejm Czterech Stron Świata, czyli ogólnopolska instytucja samorządu żydowskiego, a od 1530 r. funkcjonowała pierwsza na ziemiach polskich drukarnia hebrajsko-łacińska.

Najważniejszym wydarzeniem renesansowego Lublina było zawarcie Unia Lubelska. 1 lipca 1569 roku w murach Zamku Lubelskiego obradowano sejm i na mocy przywileju unijnego połączono Koronę Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim w jeden organizm państwowy – Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Lublin na wiele lat zyskał w ten sposób ogromne znaczenie polityczne i prestiż. Po zawarciu unii wspólne zostały polityka zagraniczna, moneta czy sejmy – stąd Lublin stał się miejscem zebrań deputacji z całego państwa, a później również siedzibą Trybunału Koronnego. W 1578 r. na przedłużeniu Rynku utworzono w Lublinie właśnie Trybunał Koronny – najwyższy sąd apelacyjny dla szlachty. Sprzyjało to rozbudowie infrastruktury: przybywali magnaci z całej Polski, wznoszący rezydencje, a rzemieślnicy budowali karczmy i zajazdy. Słynny poeta Sebastian Klonowic w XVI w. wychwalał Lublin jako urodzajne, pełne mądrych i zasłużonych ludzi miasto. W królewskim Lublinie kształtowało się więc dziedzictwo renesansowe – zarówno w architekturze (kamienice i kościoły z XVI–XVII w. w stylu lubelskim), jak i w kulturze (Lublin stał się jednym z ważnych centrów literatury polskiej epoki).

Okres upadku i rozbiory

XVII wiek przyniósł Lublinowi tragiczny zwrot. Podczas potopu szwedzkiego (1655–1660) miasto zostało zdobyte i ograbione przez wojska szwedzkie i moskiewskie, a później plądrowane przez wojska tatarskie i kozackie. Liczne zniszczenia wojenne zahamowały gospodarczy i kulturalny rozkwit – miasto na długie dekady utraciło swą świetność. Dopiero w XVIII wieku sytuacja nieco się zmieniła. Po III rozbiorze Polski (1795 r.) Lublin znalazł się w zaborze austriackim. Okres austro-węgierskiej administracji przyniósł obciążenia (kontrybucje, rekwizycje), które pogorszyły sytuację ekonomiczną mieszkańców. W 1809 r. Lublin wyzwolili Polacy dowodzeni przez księcia Józefa Poniatowskiego – miasto zostało włączone do Księstwa Warszawskiego. Już w 1815 r. wróciło jednak pod panowanie rosyjskie (Królestwo Polskie). Pod zaborem rosyjskim rozwój Lublina przebiegał wolniej, ale od lat 60. XIX w. rozpoczął się nowy etap ożywienia. Najważniejszym czynnikiem modernizacji była budowa kolei: w 1877 r. otwarto linię Kolei Nadwiślańskiej łączącą Lublin z Warszawą i Kowlem, co przyspieszyło handel i napływ inwestycji. Rozwinął się przemysł – zwłaszcza włókienniczy i lekki – a liczba mieszkańców szybko rosła. W 1873 r. Lublin miał niespełna 29 tys. mieszkańców, zaś w 1897 r. już ponad 50 tys. (wielu z nich stanowili robotnicy i urzędnicy). Powstawały fabryki, elektrownie, szpitale i nowe dzielnice mieszkalne (np. robotnicze osiedla w Bronowicach). Na przełomie XIX i XX w. Lublin stał się także ważnym ośrodkiem władzy konspiracyjnej – tu działał Rząd Narodowy w okresie powstania styczniowego (1863) oraz w 1905 r. liczne organizacje niepodległościowe. Podsumowując, pod zaborem powstawała warstwa zamożnej burżuazji miejskiej, a Lublin wyraźnie zyskiwał na znaczeniu gospodarczym i administracyjnym.

Lublin w okresie międzywojennym (1918–1939)

W okresie międzywojennym Lublin odzyskał rangę ważnego miasta II Rzeczypospolitej. Już 7 listopada 1918 roku w Pałacu Lubomirskich w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy (gabinet Daszyńskiego) ogłosił manifest odbudowy niepodległego państwa. W 1919 r. Lublin ponownie został stolicą nowo utworzonego województwa lubelskiego, co sprzyjało inwestycjom administracyjnym. Rozszerzono granice miasta, włączając doń pobliskie wsie (m.in. Wieniawę, Tatary, Bronowice i Kośminek). W latach 20. i 30. rozwijano infrastrukturę: budowano nowe gmachy publiczne (sądy, szkoły, biblioteki), oświetlano i brukowano ulice, a w 1928 r. na Rynku Starego Miasta odsłonięto pomnik Jana Kochanowskiego – wielkiego renesansowego poety związanego z Lublinem.

Ważnym osiągnięciem było wzniesienie Lubelszczyzny w sferze edukacji. Już w lutym 1918 r. rozpoczął działalność Katolicki Uniwersytet Lubelski – pierwsza wyższa uczelnia w mieście. KUL szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków humanistycznych w Polsce, przyciągając studentów z całego kraju. Dopiero w 1933 r. w Lublinie otworzono drugi wydział wyższej uczelni (kierunek prawa i ekonomii), co dawało początek stopniowej rozbudowie klasztornych i akademickich. W dwudziestoleciu istniały też inne szkoły wyższe – np. Towarzystwo Naukowe organizowało kursy i odczyty, a od 1937 r. działała istniejąca do dziś Wyższa Szkoła Pedagogiczna (przekształcona po wojnie w Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej). Życie kulturalne Lublina kwitło: istniały teatry (np. Teatr Wybrzeże z Warszawy miał oddział w Lublinie), powstawały lokalne gazety i czasopisma literackie („Reflektor”, „Lucyfer”), działały kina i kluby studenckie. Mimo że Lublin pozostawał na uboczu wielkich aglomeracji, budował swoją tożsamość jako stolica Lubelszczyzny, łącząca tradycję z modernizacją.

II wojna światowa (1939–1944)

Okupacja niemiecka była najtragiczniejszym rozdziałem w dziejach Lublina. Miasto zajęto już 18 września 1939 r., a niemieckie władze szybko wprowadziły terror: przejmowały pałace i zamki na swoje cele (na Zamku Lubelskim urządzono więzienie gestapo, a budynek „Pod Zegarem” stał się siedzibą komendy policji politycznej). Już jesienią 1939 roku odbywały się łapanki uliczne i masowe aresztowania mieszkańców. Największą tragedią było unicestwienie przedwojennej społeczności żydowskiej. Już w listopadzie 1939 Niemcy stworzyli getto, zamykając w nim ponad 40 tys. Żydów z Lublina i okolic. W 1941 r. rozpoczęto budowę niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Majdanek na terenie dawnego więzienia. Wiosną 1942 r. getto lubelskie likwidowano – Żydów wywożono transportami do obozów zagłady Treblinka, Sobibór, Bełżec i na Majdanek. Szacuje się, że przed wojną Lublin zamieszkiwało ok. 40 tysięcy Żydów, ale po wojnie ocalało ich zaledwie kilkaset osób. Całe Podzamcze – dzielnica żydowska – zostało zrównane z ziemią, a jedynymi śladami tej części miasta są dziś nieliczne pomniki i zachowane budowle (np. synagoga na ul. Lubartowskiej). Niemcy dokonywali też masowych egzekucji polskich elit: rozstrzeliwano inteligencję na dziedzińcu Zamku i w więzieniu „Pod Zegarem”.

Pod koniec 1944 roku nad Lublinem zawisło okno nadziei. Już 23 lipca Armia Czerwona wyzwoliła miasto spod okupacji niemieckiej. Jeszcze tego samego dnia do Lublina weszła grupa polityków komunistycznych, tworząc Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) – tzw. rząd Tymczasowy. Kilka dni później w Lublinie zorganizowano posiedzenie Krajowej Rady Narodowej oraz oddziałów Wojska Polskiego, co formalnie uczyniło z miasta stolicę faktycznego rządu na Wyzwolonej Kresach (tzw. „Polska Ludowa”). W efekcie przez kilka miesięcy Lublin spełniał funkcję ośrodka administracyjnego i politycznego przyszłego komunistycznego państwa. Wszystko to wyznaczyło nową erę w historii miasta: choć wojna zostawiła ogromne zniszczenia, rozpoczęto już odbudowę i reorganizację życia gospodarczego oraz publicznego.

Okres powojenny i okres Solidarności

Po 1944 roku Lublin stopniowo się odradzał i rozwijał jako duży ośrodek miejskiej aglomeracji. W 1954 r. do miasta włączono dawny teren obozu Majdanek i okoliczne wsie (Majdan Tatarski, Wieniawa, Tatary, Bronowice), co zwiększyło powierzchnię Lublina. W kolejnych dekadach granice miasta sukcesywnie poszerzano – łącznie z wsiami Abramowice, Felin, Czuby, Ponikwoda, Dziesiąta i wieloma innymi. W efekcie pod koniec XX w. Lublin znacznie urosło obszarem i liczbą mieszkańców. Rozbudowano także wewnętrzną infrastrukturę: powstały nowe dzielnice mieszkaniowe (osiedla Zelwerowicza, Świt, Czechów, Węglin), rozwinięto transport drogowy (np. obwodnica) i coraz intensywniej budowano szkolnictwo. Katolicki Uniwersytet Lubelski przekształcił się w renomowaną uczelnię (m.in. uruchomiono nowe wydziały techniczne i ścisłe), a w 1944 r. otwarto Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej – silny ośrodek nauk przyrodniczych i humanistycznych. W latach 50. powstały pierwsze duże zakłady przemysłowe (m.in. fabryki maszyn i części samochodowych, zakłady chemiczne), co przyciągnęło do Lublina wiele rodzin robotniczych.

Lata 60. i 70. to czas stabilizacji, ale też narastających napięć społecznych. W 1966 r. odbyły się w Lublinie obchody Millenium Chrztu Polski, w czasie których kard. Stefan Wyszyński i bp Karol Wojtyła (późniejszy papież) wygłosili przesłania religijno-patriotyczne – symboliczne umocnienie katolickiego charakteru miasta. W marcu 1968 r. lubelscy studenci włączyli się w protesty przeciw cenzurze i antysemityzmowi, które ogarnęły polskie uczelnie. W lipcu 1980 r. Lublin i pobliski Świdnik były miejscem jednych z pierwszych robotniczych strajków ogólnopolskich (w fabrykach samochodów ciężarowych Autosan i lotniczych WSK PZL-Świdnik). Strajki te zapoczątkowały powstanie NSZZ „Solidarność” – wielkiego ruchu społecznego dążącego do demokratyzacji kraju.

Współczesny Lublin

Po 1989 r. Lublin stał się stolicą nowego województwa lubelskiego (od 1999 r.), co umocniło jego pozycję w regionie. W ciągu ostatnich dekad miasto przeszło kolejną falę modernizacji. Stare Miasto (zabytek wpisany na listę pomników historii) zostało odrestaurowane – odnowiono bramy miejskie, kamienice i kościoły renesansowe. Równocześnie rozbudowano nowoczesną część miasta: powstały centra handlowe, galeria sztuki i nowe osiedla (np. Olimp, Słoneczny Stok). Lublin stał się ważnym ośrodkiem edukacji – obok KUL i UMCS działają tu Politechnika Lubelska, Uniwersytet Medyczny, Uniwersytet Przyrodniczy oraz szkoły wyższe prywatne. Działa także kilka instytutów naukowych i parków technologicznych, wzmacniając reputację miasta jako miejsca nowoczesnych badań.

Lublin zwraca uwagę także jako centrum turystyczne i kulturalne. Na Kazimierzu Dolnym odbywają się popularne festiwale (Misteria). W samym Lublinie organizowane są co roku liczne imprezy: m.in. Carnaval Sztukmistrzów, Noc Kultury, Jarmark Jagielloński – przyciągające artystów i gości z całego świata. W 2023 roku Lublin został wybrany Europejską Stolicą Młodzieży, co podkreśliło jego otwartą, dialogiczną przestrzeń dla młodego pokolenia. Jednocześnie miasto kontynuuje swoją dawną rolę miejsca spotkań Wschodu i Zachodu: utrzymuje współpracę z miastami ukraińskimi i białoruskimi, a także rozwija kontakty z Litwą czy Łotwą. Dziś Lublin – mimo że jest już metropolią o ponad 350 tys. mieszkańców – wciąż pielęgnuje historyczne dziedzictwo i regionalne tradycje, łącząc je z dynamicznym rozwojem gospodarczym i kulturalnym.

Kalendarium najważniejszych wydarzeń

  • VI–VII w. – powstanie pierwszych osad na wzgórzu Czwartek, początki osadnictwa Lublina.
  • 1253 – Zajęcie Zakonu Dominikanów, co wskazuje na rozwijający się gród kasztelański.
  • 1317 – Lublin otrzymuje prawa miejskie (magdeburskie) nadając mu samorząd i przywileje handlowe.
  • 1385 – Lublin na wschodniej granicy państwa Królestwa Polskiego (unia w Krewie).
  • 1448–1570 – Rozkwit jarmarków i handlu międzynarodowego (przybywają kupcy z Zachodu i Wschodu).
  • 1569 – Podpisanie Unia Lubelska na Zamku Lubelskim (zjednoczenie Polski i Litwy w Rzeczpospolitą Obojga Narodów).
  • 1578 – Utworzenie Trybunału Koronnego w Lublinie (sąd apelacyjny dla polskiej szlachty).
  • XVII w. – Najazdy: 1655 (Szwedzi i Rosjanie), 1657 (Tatarzy) – zniszczenia wojenne i spadek znaczenia miasta.
  • 1794–1795 – Lublin pod zaborem austriackim (III rozbiór Polski).
  • 1809 – Lublin wyzwolony spod Austriaków; włączony do Księstwa Warszawskiego.
  • 1815 – Królestwo Kongresowe (zabór rosyjski); powolny rozwój gospodarczy w warunkach autonomii.
  • 1877 – Otwarto linię Kolei Nadwiślańskiej łączącą Lublin z Warszawą i Kowlem (przyspieszenie rozwoju).
  • 1918 – Ogłoszenie Tymczasowego Rządu Ludowego RP w Lublinie (Manifest Daszyńskiego), początek II RP.
  • 1919 – Lublin ponownie stolicą województwa lubelskiego; powstaje Katolicki Uniwersytet Lubelski (KUL).
  • 1939 – Wybuch II wojny światowej; okupacja niemiecka Lublina i utworzenie getta żydowskiego.
  • 1942 – Likwidacja getta żydowskiego i deportacje do obozów zagłady (Sobibór, Bełżec, Majdanek, Treblinka).
  • 1944 – Wyzwolenie Lublina przez Armię Czerwoną; przeniesienie PKWN i KRN (siedziby władz tymczasowych) do miasta.
  • 1954 – Rozbudowa administracyjnych granic miasta (przyłączenie Majdanka, okolicznych wsi).
  • 1980 – Strajki w Lublinie i Świdniku – jedna z pierwszych fal protestów społecznych, które doprowadziły do powstania NSZZ Solidarność.
  • 1989 – Koniec komunizmu; Lublin w demokratycznej Polsce, początek transformacji ustrojowej.
  • 1999 – Lublin stolicą nowo utworzonego województwa lubelskiego (reforma administracyjna).
  • 2023 – Lublin Europejską Stolicą Młodzieży, promujący dialog i aktywność młodego pokolenia.